Onopgemerkt verlies: overleden broer of zus

Een paar weken geleden nam ik helaas afscheid van een dierbaar familielid. De overledene laat niet alleen zijn partner, kinderen en kleinkinderen achter maar ook zijn drie jongere broers. De band met je broer of zus is de langstdurende band voor het leven. In je broer of zus, kom je ongetwijfeld iets van jezelf tegen. Door het verlies van je broer of zus, verlies je daarmee automatisch ook een deel van je zelf.

Verbondenheid

Broers en zussen dragen dezelfde familienaam en hetzelfde bloed stroomt door hun aderen. Zij hebben dezelfde eigenaardigheden, erfelijke factoren en ze maken deel uit van eenzelfde gezinsverleden. De kinderen hebben samen verstoppertje gespeeld op straat en ruzie gemaakt omdat de een de knikkers afpakte van de ander. Ze waren de eersten die voorgesteld werden aan een nieuw vriendinnetje of vriendje. Samen hebben ze gelachen, gehuild en zijn volwassen geworden. Tal van onvergetelijke herinneringen en anekdotes waaruit ze kunnen putten.

Aandacht naar partner, kinderen en ouders

Bij het overlijden van een persoon gaat automatisch alle aandacht van de omgeving in eerste instantie uit naar de achtergebleven partner, diens kinderen en ouders. De achtergebleven broer en of zus staan aan de zijkant en zij zijn vaak zelf ook gericht op de partner, kinderen en ouders en negeren hun eigen verdriet. Daardoor neigen we geheel voorbij te gaan aan het verdriet van de achtergebleven broer of zus. In hoeverre geef je signalen af te willen en durven praten over je overleden broer of zus en in hoeverre vangt de omgeving deze signalen op? Het is niet vanzelfsprekend om een kaart te sturen naar iemand voor het verlies van zijn broer of zus. Of te vragen hoe hij of zij de afgelopen periode ervaren heeft zonder zijn broer of zus.

Niet erkend verlies

Je zou daardoor het verlies van een broer of zus kunnen opvatten als een vorm van niet-erkend verlies. Dit betekent dat het verlies geen maatschappelijk aanzien heeft en als betekenisvol wordt gezien. Er zijn geen herkenbare rituelen om vorm te geven aan dit verlies. Men besteedt er nauwelijks of geen aandacht aan, waardoor de achtergebleven broer of zus zijn of haar emoties niet gemakkelijk kan delen en zich daardoor nog meer alleen kan voelen in zijn of haar verdriet. Het gebeurt niet met opzet dat er niet aan gedacht wordt. Het heeft waarschijnlijk te maken dat men de partner, kinderen en ouders beschouwen als de mensen die het dichtst bij de overleden persoon staan.

Hoe belangrijk zijn broers en zussen eigenlijk?

Broers en zussen groeien als kinderen samen op en zijn sterk beïnvloed door elkaar waarin thema’s als jaloezie, angst, schuld, zelfvertrouwen, macht en loyaliteit centraal staan. Met je broers en zussen maak en ben je uiteindelijk jullie familieverhaal. Daarmee zijn broers en zussen medebepalend voor het vormen van je eigen identiteit. Ik ben daar zelf een voorbeeld van want mijn oudere zus is op 24-jarige leeftijd overleden en haar leven en dood hebben een stempel gedrukt op mijn levensverhaal en mijn persoonlijkheid. De levenslange band die je deelt met je broer of zus, ongeacht goed of slecht, kun je niet verbreken. Je kunt deze niet kiezen, het is ons gegeven. Sommigen negeren of ontkennen de relatie. Zelfs al was de relatie met je broer of zus niet zo intens, maakt het gemis er niet minder om. Sterker nog, het gemis kan nog heftiger zijn doordat je ook moet missen wat je altijd tekort gekomen bent. Vaak op de meest wezenlijke momenten wordt de meerwaarde van je zus of broer zichtbaar. De onverbrekelijke relatie met je broer of zus heeft een emotionele betekenis en is een bijzondere band die tijd, leeftijd en generatie overstijgt. Naarmate we ouder worden, hechten we meer belang aan deze relatie. Elk moment kan jij of je broer of zus opnieuw inhoud geven aan jullie relatie. Zelfs als de ander er niet meer is. Het zijn de personen die jou het langst kennen.

Verschuiving positionering tussen broers en zussen

In elk gezin geldt er een gezinsstructuur waarbij een ieder zijn eigen plek heeft. Je positie binnen het gezin beïnvloedt de wijze waarop je jezelf ziet, de manier waarop je je broer of zus bekijkt en hoe jij met hen omgaat. Ook de manier waarop anderen op jou reageren, wordt door deze rangorde beïnvloed. Volgens Karl König, Oostenrijkse antroposofische arts en pedagoog, beïnvloedt de plek die we innemen in ons gezin van herkomst ons handelen. König typeert de plaats van het eerste, tweede en derde kind met elk zijn onderscheidende kenmerken en gaat ervan uit dat alle latere kinderen qua positie herhalingen zijn van de eerste drie posities. Het vierde kind kun je weer typeren als een eerste kind, het vijfde kind als een tweede kind enz. Op het moment dat er een broer of zus overlijdt binnen het gezin, is de orde verstoord. Er vinden verschuivingen plaats wat direct gevolgen heeft op de posities en onderlinge verhoudingen tussen broers en zussen. Wie neemt welke taken over van de overleden broer of zus? Schuift een jongere broer of zus een plaatsje op? Wat verwachten de overgebleven broers en zussen nu van elkaar? Hebben oudere broers en zussen nu ook een andere rol ten aanzien van hun jongere broers en zussen? Niets is meer zoals het was en hiermee verandert automatisch de identiteit van het gezin. Wat ongetwijfeld zijn weerslag heeft op je eigen identiteit.

Confrontatie met je eigen sterfelijkheid

Door het verlies van je broer of zus ben je tot in je ziel geraakt. In de kern waar je het meest kwetsbaar bent. Het heeft impact op je gevoel van eigenwaarde en gerechtigheid. Door de dood van je broer of zus wordt je geconfronteerd met je eigen sterfelijkheid. Je had het tenslotte zelf kunnen zijn. Door het verlies en verdriet van je broer of zus te erkennen, accepteer je je eigen kwetsbaarheid en realiseer je hoe waardevol het leven is van je broer en zus en dat van jezelf.

Betrokkenheid bij het afscheid

De mate van betrokkenheid bij het afscheid van je broer of zus is belangrijk voor jouw helingsproces. Het bepaalt in hoeverre jij erkend wordt in jouw verdriet om je overleden broer of zus. Maar ook hier is het niet vanzelfsprekend dat jij als achtergebleven broer of zus betrokken wordt. Ben je aanwezig bij het gesprek met de uitvaartondernemer? Lever je een bijdrage tijdens de afscheidsdienst? Staat je naam op de rouwkaart of rouwadvertentie? Is er gelegenheid om persoonlijk afscheid te nemen van je broer of zus? Lever je een bijdrage in het huis opruimen? Ontvang je een tastbare herinnering van je broer of zus ter nagedachtenis? Deze volledige betrokkenheid helpt je om werkelijk te aanvaarden dat je broer of zus dood is. Maar daarmee eindigt niet jullie band. Want het blijft altijd jouw broer en jouw zus. In jou stroomt nog steeds jullie bloed en jij draagt nog steeds jullie gezamenlijk familieverhaal met je mee. Door over je overleden broer en zus te blijven praten, hou je de herinnering van hem of haar ‘levend’.

Wil je meer weten over dit onderwerp?

Minke Weggemans heeft diverse boeken gepubliceerd waarin achtergebleven broers en zussen uitgebreid aan het woord komen om hun persoonlijke ervaringen en belevingen te delen. Het zijn hartverwarmende verhalen die voor zichzelf spreken en de moeite waard zijn om te lezen:

  • ‘Broederziel alleen? Het verlies van een broer of zus een plaats geven.’
  • ‘Rouw in de zijlijn. Verhalen van zussen over verlies van een broer of zus.’
  • ‘Broers rouwen ook. Verhalen van broers over verlies van een broer of zus.’