De rijkdom van rituelen

Drie weken geleden vernam ik dat een geliefd familielid stervende was. Zodra ik uit bed kwam stak ik met aandacht een kaarsje aan. Met zachte stem sprak ik mijn wens uit voor de stervende en de naaste gezinsleden. Ik sloot af met een moment van stilte. Dit werd mijn dagelijks ritueel tot en met de afscheidsdienst van deze persoon. Het was mijn manier om met deze onacceptabele situatie om te gaan. We staan er wellicht niet zo bij stil maar rituelen zijn onmisbaar.

De betekenis van rituelen

Een ritueel is een handeling waarmee je een belangrijke gebeurtenis in je leven kunt markeren. Het bevat symbolen (bijvoorbeeld een ring), symbooltaal (een lied of een gedicht) en symboolhandelingen (het aansteken van een kaars). Ons leven is doordrenkt met rituelen. In deze blog richt ik me uitsluitend op rituelen die betrekking hebben op een verlieservaring. Een ritueel is geen doel op zich maar kan een vorm zijn waarbij je niet alleen het verlies verwerkt maar mogelijk ook nog andere onafgewerkte delen, die verhinderen om in het heden goed te kunnen functioneren. Een ritueel draagt bij aan het bewerkstellingen van een voltooid verleden tijd. Anselm Grün, Duitse Benedictijnenpater en schrijver van spirituele boeken omschrijft rituelen heel treffend: ”rituelen doen een deur dicht en openen er een.”

Het nut van rituelen

Door rituelen maken we weer contact met onszelf. Datgene wat je zelf niet tot uitdrukking kunt brengen, wordt door middel van het ritueel zichtbaar en voelbaar. Het biedt ons houvast, schept orde en we halen er kracht, steun en troost uit. Het geeft ons het gevoel controle te hebben op de situatie. Een ritueel zorgt ook voor verbondenheid en harmonie met anderen en dat we opgenomen worden in het grote geheel. Tijdens het ritueel is er ruimte voor het verleden door je af te vragen wat je wilt achterlaten. Het heden door aandacht te schenken aan wat je mee wilt nemen. Tenslotte te bepalen wat je nodig hebt in de nieuwe situatie met het oog op de toekomst. Daarmee vormt een ritueel een brug tussen ons verleden, heden en de toekomst.

Inzet van rituelen

Een ieder van ons heeft scharniermomenten in zijn leven. Dit zijn de momenten in je leven waarop er een omslag plaatsvindt. Kijkend naar vormen van verlies zou dat bijvoorbeeld een echtscheiding kunnen zijn waarbij je voor het eerst in de nieuwe situatie kerst gaat vieren. De situatie is drastisch gewijzigd en vraagt om ‘nieuwe rituelen’. Het moment dat je met pensioen gaat en je dagelijkse invulling van de dag compleet anders wordt. Er zijn ook heftige gebeurtenissen in je leven waar geen afscheidsritueel voor is ingericht. Zoals bijvoorbeeld je huis en haard achterlaten en vluchten naar een ander land. Of je borst operatief verwijderen door borstkanker. Wanneer je je kinderwens moet opgeven waarmee tevens je gehele toekomstplaatje in duigen valt, heeft dat een enorme impact op je leven. Het is belangrijk om stil te staan bij zulke scharniermomenten.

Terug van weggeweest

Daar waar rituelen vroeger de steunpilaren vormden in onze samenleving, volgde er een periode waarbij rituelen naar de achtergrond gedreven werden. Voorheen waren rituelen meer zichtbaar in onze maatschappij. Wanneer iemand stierf, droegen de nabestaanden rouwkleding en daarmee hield de gemeenschap rekening met het feit dat deze mensen extra troost en steun nodig hadden. Tegenwoordig zijn dit soort gebruiken verwaterd en begrijpt men de waarde van deze gebruiken niet meer. Terwijl juist bij veel situaties rituelen met de bijbehorende gebruiken een betekenisvolle rol kunnen hebben. Ik ben van mening dat de mens niet zonder rituelen kan. Ze geven een diepere betekenis aan het gebeuren. Door ontkerkelijking ontstaat er een kanteling en gaan steeds meer mensen hun eigen invulling en kleur geven aan een ingrijpende gebeurtenis. Kinderen versieren de kist met zelfgemaakte tekeningen. Een gezin die geen rouwstukken wenst maar een donatie aan de kankerstichting zeer op prijs stelt. Geen koffie en cake na afloop van de dienst maar tapas en wijn. Deze praktijkvoorbeelden zorgen voor meer persoonlijk gewicht.

Rol van ritueelbegeleider

Wanneer er sprake is van een afscheidsritueel, is er niet altijd voldoende tijd om na te denken over een passend en persoonlijk ritueel. Je wilt wel graag iets speciaals maar hebt moeite om de vertaalslag te maken. Een ritueelbegeleider kan dan zijn of haar meerwaarde laten zien en meedenken met de invulling van het afscheid of overgang. De blik van een buitenstaander kan verfrissend werken. Indien gewenst, kan hij of zij een bemiddelende rol hebben bij een overgangsritueel. Het is iemand die tijdens het ritueel aanwezig is en tegelijkertijd ‘onzichtbaar’. Zodat alle aandacht uitgaat naar de hoofdpersonages; degenen die het ritueel ondergaan. De ritueelbegeleider vormt de schakel tussen de hoofdpersonages en de overige betrokkenen. Hij of zij opent en sluit het ritueel en zorgt ervoor dat alle symbolische handelingen in de juiste volgorde gehanteerd worden.

Tips invulling ritueel

1) Je eigen draai aan het ritueel geven maakt het geheel juist bijzonder maar zorg ervoor dat een ritueel wel herkenbaar blijft. Anders verliest het zijn waarde en mis je de verbondenheid met anderen.

2) Een ritueel voer je uit omdat je dat zelf graag wilt met volledige toewijding. Niet omdat het zo hoort waarin je op de automatische piloot de standaard handelingen afgaat want anders verliest het zijn kracht.

3) Maak een plan van aanpak waarin je de essentie van het ritueel vastlegt. Denk aan vragen zoals wie gaat het ritueel leiden? Welke symbolen zijn voor jou van toepassing en is er een speciaal gedicht of lied wat kracht geeft aan het gebeuren? Wie wil je hiervoor uitnodigen en welke rol heeft eenieder? Denk goed na over een passende locatie, datum en tijdstip.

4) Trap niet in de valkuil door direct met de invulling van het ritueel te beginnen. Het ritueel is namelijk niet het doel. Start met het benoemen van de situatie, wat is de kern van jouw verhaal en wat wil je hiermee bereiken? Wat laat je achter? Wat neem je mee? Zodra je dat in kaart hebt gebracht, ontstaat geleidelijk aan de invulling voor een passend ritueel.

Sta jij aan het begin van een cruciaal moment in je leven? Of heb je net iets ingrijpends meegemaakt? Wil je daar op jouw eigen manier een authentieke invulling aan geven maar weet je niet precies hoe je dit kan aanpakken? Ik denk graag met jou mee dus aarzel niet om contact te leggen.